LANDHERVORMING
ONVOLTOOID VERLEDEN EN TOEKOMSTIGE TIJD1. In eerste instantie lijkt het wellicht vreemd om, twee jaar voor het begin van het volgende milennium, een vraagstuk aan te snijden dat de geur van vroeger en van verweg met zich meedraagt. Want is landhervorming niet een hoofdstuk dat, als wetenschappelijke preoccupatie, gevoeglijk kan worden afgesloten? Is het niet zo dat er hooguit nog enkele uitvoeringstechnische vraagstukken en hier en daar een wat wrang restant van een verkeerd verlopen geschiedenis resteren?
Laat mij van meet af aan mijn positie in deze verduidelijken: Het is waar, de geschiedenis van landhervormingsprocessen omvat bijna 3000 jaar (Tuma, 1965). Het is een rijke geschiedenis. Maar het is ook in belangrijke mate een onvoltooide geschiedenis. Daarnaast bakenen zich nieuwe problemen af - problemen die een enorm stempel zullen drukken op landbouw en platteland in de volgende eeuw. Problemen, die ook in NW Europa, landbouw en platteland kunnen wurgen. Dat maakt, zo zal ik betogen, de notie van landhervorming wederom en ook hier tot een relevant, zo niet strategies onderwerp. Wie over de toekomst van platteland en landbouw wil spreken, die kan van landhervorming niet zwijgen. Zeker niet als men beseft dat de notie van landhervorming geen archaisme is. Slechts in volstrekt sleetse benaderingen wordt landhervorming nog been als simpele reorganisatie van eigendomsverhoudingen, te bewerkstelligen door een rechtsstreekse en massale staatsinterventie. In het hedendaagse vertoog, daarentegen, verschijnt landhervorming als een breed programma dat tal van maatregelen en mechanismen kan omvatten (Platteau, 1992; Borras, 1997). Een programma dat, hoe tegenstrijdig dat op het eerste gezicht ook moge lijken, veelal als een 'markt-geleid' programma wordt been en derhalve ook zo wordt gevormd. Een programma tenslotte, dat bovenal bedoeld is om het rurale ontwikkelingsproces te orienteren op en te laten verlopen langs een adequate balans van het sociale, het economische en het ecologische. Een dergelijke opgave is, ik wil dat hier benadrukken, niet van vroeger. Ze is bij uitstek van deze tijd. Landhervormen is, samenvattend, toekomstgericht handelen.
2. Rurale ontwikkeling is een proces dat op tal van plaatsen in de wereld is geblokkeerd en/of verloopt op een wijze die extreem hoge en daarmee onaanvaardbare sociale en/of ecologische kosten met zich meebrengt. De uitingsvormen hiervan zijn talrijk en onderling sterk contrasterend. Op tal van plaatsen klinkt dan ook de roep om landhervorming . Oók vlakbij: Rond ons bakent zich een driehoek af waarvan de hoekpunten worden gevormd door Schotland, Andalucia en Oost Europa. In elke punt van deze driehoek is landhervorming een actueel thema. Verbreedt men de blik dan treft men in elk continent aanzetten tot, discussies over en ervaringen met landhervorming aan. Waar ondervoeding, werkloosheid, uitzichtloosheid en rechteloosheid heersen, waar sprake is van ecologische verwoesting en gebrek aan leefbaarheid, waar de moraal of meer algemeen: de maatschappelijke en menselijke waarden, die we terecht koesteren, in verdrukking komen - daar komt, vroeg of laat, de vraag naar landhervorming naar voren. Op al te veel plaatsen in de wereld lijkt het lot van boeren, boerinnen en andere actoren op het platteland.
Wat is landhervorming?
Met definities kunnen drie dingen misgaan, aldus Michael Lipton (1974:269). Ze kunnen tekortschieten, ze kunnen al te ruim zijn en ze kunnen "plainly wrong" zijn. Verbazingwekkend is dat niet, zo maakt Lipton duidelijk. In de vervlechting van wetenschappelijke, maatschappelijke en politieke discussies verkrijgen juist de tekortschietende, de al te ruime én ook de ronduit verkeerde definities een functie. Vanuit bepaalde perspectieven en belangen zullen ze als 'juist' en als 'waar' worden geduid. Lipton zelf definieert agrarische- of landhervorming (hij beschouwt die termen terecht als synoniemen) als "(1) de gedwongen overname van land, gewoonlijk (a) door de staat, van de grootste landeigenaren en (c) met een gedeeltelijke compensatie en (2) het zodanig benutten van dat land dat de baten van de landbouwbeoefening(2 voetnoot) beter worden verspreid dan voorheen het geval was" (1974:270). Toendertijd
Tegelijkertijd schiet de definitie van Lipton tekort, precies omdat ze zo gedateerd is. Definities mogen en kunnen geen 'fossielen' zijn. Door te veel aan het verleden vast te houden worden ze, in een snel veranderende wereld, "plainly wrong". Bij een actualisatie moeten, zo lijkt mij, in elk geval drie elementen worden gewijzigd.
De koppeling van hervorming aan brede maatschappelijke behoeften en doeleinden moet worden gehandhaafd, maar óók worden verbreed. Gehándhaafd om landhervormingen te kunnen onderscheiden van allerlei transformatieprocessen die hááks staan op deze behoeften en doelen (zie onder meer Spoor, 1997). Verbrééd en wel zo dat behalve de sociale ook nadrukkelijk de ecologische dimensie in de definitie wordt besloten (zie ook De Hoogh, 1997). Dat is in het wetenschappelijke en politieke debat van nu overigens ook het geval. "Land reform could significantly relieve pressure on marginal and ecologically-fragile lands, because in many developing countries land distribution is highly skewed with most agricultural land being concentrated in a small percentage of holdings" (Meliczek, 1996:11).
Een tweede punt is dat we ons niet meer kunnen beperken tot de produktiefactor grond. Wat vandaag de dag minstens even belangrijk is, is de toegang tot de noodzakelijke hulpmiddelen: dierlijk en plantaardig materiaal, water, kennis, afzetkanalen, produktierechten, milieugebruiksruimte en ga zo maar door. Veranderingen op dat niveau veronderstellen vrijwel altijd institutionele veranderingen.
Een derde punt betreft de rol van de staat en de daarmee samenhangende notie van dwang. Recente ontwikkelingen - ik ga daar verderop wat dieper op in - geven aan dat de praktijk van landhervorming inmiddels ver voorbij een eng etatistische visie is geevolueerd.
Al met al kom ik tot de volgende duiding: Een landhervorming is een meerledige, ingrijpende en doelgericht teweeggebrachte herordening van datgene wat onze Engelstalige collega's de 'social relations of production' (3voetnoot)noemen. Daarbij geldt dat deze herordening zich richt op het (her-) afstemmen van agrarische productieprocessen op sociale en ecologische behoeften en doeleinden .
.
Met dit geactualiseerde begrip van landhervorming kunnen we, om te beginnen, de recente geschiedenis van het hervormen kritisch onderzoeken. Veel hervormingsprocessen zijn in het recente verleden gelokaliseerd. Opvallend genoeg gaat het echter zelden om een afgeronde geschiedenis, om een gesloten boek. Er is veeleer sprake van, inderdaad, een onvoltooid verleden. "Unfinished business", aldus Walinsky (1977). Een cruciaal element in elk hervormingsproces betreft de definitie van de toekomstige man/grond verhouding.
Hoeveel hectare (of meer algemeen: hoeveel arbeidsobjecten) zijn nodig om een bedrijf te scheppen waarop een boerenfamilie een redelijk inkomen kan verdienen? In de internationale literatuur wordt dit aangeduid met het begrip 'economic holding'.
Deze 'economic holding' wordt meestal vastgesteld door de te verwachten ontwikkeling van prijzen en kosten én de te verwachten technologie-ontwikkeling te projecteren op de in het geding zijnde gebieden. Vrijwel altijd is het resultaat van deze exercitie dat er een kloof ontstaat tussen de empirisch geldende man/grond verhouding en de na te streven 'economic holding'. Dit geeft een vreemde paradox. Enerzijds wordt landhervorming geinitieerd en gelegitimeerd onder de de slogan "land to the tiller", "tierra para quien la trabaja". Maar anderzijds ontpopt dezelfde landhervorming zich als een mechanisme dat leidt tot een verscherpte marginalisatie van grote delen van de plattelandsbevolking. Ze verwerven geen toegang tot de natuurlijke hulpbronnen - die toegang wordt juist beperkt. Enkele referentiepunten: In het begin van de jaren '50 werd in Egypte een landhervorming gerealiseerd. De berekende economic holding van 2,6 acres per man lag zo'n 44% bóven de toen geldende gemiddelde man/grond verhouding, Derhalve was, ik citeer Warriner, "some displacement" nodig (Warriner, 1969:413). De Egyptische landhervorming is dan ook niet 'voltooid'. Landloosheid en ernstige socio-politieke spanningen karakteriseren het hedendaagse platteland in Egypte. Een paar andere cijfers: In het begin van de jaren '60 lag in Tunisie de 'economic holding', die door experts van de Wereld Bank werd berekend, 166% boven de gemiddelde man-grond verhouding. In de tweede helft van de jaren '60 was in Chili, tijdens de Frei hervorming, de afstand 260%, terwijl in de radicale Peruaanse landhervorming van het begin van de jaren '70 de kloof inmiddels 400% bedroeg (zie verder Van der Ploeg, 1977). Door de methodologie waarmee de 'economic holding' wordt bepaald - de manier van boeren wordt op eenzijdige wijze afgeleid uit marktverhoudingen en technologieontwikkeling - wordt landhervorming een voertuig voor verdere marginalisatie. "Broken promises", dat is dan ook de veelzeggende titel die Thiesenhuisen (1995) gaf aan zijn studie over Zuidamerikaanse landhervormingen en de campesinos (zie verder Kay, 1998). Het is alsof ook landhervorming object is van een 'ijzeren wetmatigheid', van een wet tot behoud van misere.
Uiteraard is van een echte 'wetmatigheid' (been als een niet te vermijden noodzakelijkheid) geen sprake. In de geschetste methodologie wordt geheel en al voorbijgegaan aan de veelvormigheid, de dynamiek en daarmee ook de 'kneedbaarheid' van de landbouwbeoefening. Tijdens een landhervormingsproces immers kan de intensiteit van de landbouwbeoefening sterk worden opgevoerd, de natuurlijke hulpbronnen kunnen worden verbeterd en volgens nieuwe combinaties worden herbenut, er kunnen nieuwe technologische (bijvoorbeeld meer arbeidsintensieve) trajecten worden ingeslagen en, wellicht het meest belangrijk, de relaties tussen landbouwbeoefening en markten kunnen op soms ingrijpende wijze worden gereorganiseerd (Iacoponi, 1995; Saccomandi, 1998). De landbouwbeoefening wordt in beginsel niet gedetermineerd door de markt - de landbouwbeoefening interacteert met markten, hetgeen verregaande gevolgen kan hebben voor de hoogte en de struktuur van de kosten. Deze interactie nu, kan op uiteenlopende, onderling sterk verschillende wijzen worden georganiseerd en gereorganiseerd. Waar men dat doet, daar ontstaan nieuwe vrijheidsgraden, nieuwe mogelijkheden om te gaan voorbij de zo verstikkende 'ijzeren wetmatigheden'. Waar dit wordt nagelaten ontstaat de 'wet tot behoud van misere'.
Wat voor innovaties in de landbouw in het algemeen geldt, geldt derhalve bij uitstek voor landhervormingsprocessen: Ze zijn pas effectief als ze betrekking hebben op drie niveaus. Op, in de eerste plaats, de mobilisatie van resources, waar, zoals men begrijpt, de omgang met de natuurlijke hulpbronnen een essentieel deel van is. Op de tweede plaats heeft het betrekking op het eigenlijke produktieproces dat binnen de boerderij is gelokaliseerd. En op de derde plaats betreft een landhervormingsproces het institutionele en economische netwerk dat landbouw en samenleving met elkaar verbindt. De fout die in vroegere hervormingsprocessen werd gemaakt, de fout die leidde tot de 'wet van het behoud van misere', vloeide voort uit een eenzijdige fixatie op het tweede niveau met een gelijktijdige verwaarlozing van het eerste en derde niveau. Voorzover de landbouwwetenschap daar bij betrokken was - en dat was ze - is daarmee aangegeven welk een serieuze maatschappelijke gevaren er kleven aan een 'gehalveerde landbouwwetenschap'. Dat is een wetenschap die systematisch blind is voor, want de landbouwbeoefening isoleert van haar maatschappelijke dynamiek en context.
3. Zijn dit abstracte bespiegelingen?
Neen. Ik wil dat benadrukken door te verwijzen naar het hedendaagse Zuid Afrika. In Zuid Afrika worden op dit moment boeiende en naar het mij voorkomt ook zeer relevante ervaringen opgedaan met een landhervormingsproces dat na de ondergang van het apartheidsregime is gestart en dat, mogelijkerwijs, van zeer grote betekenis zal zijn voor het continent als geheel. De Landbouw Universiteit is daarbij betrokken, onder meer via het SANPAD-, het ARDP- en het SAIL programma. Maar dat terzijde.
Eén van de essentiële inzichten achter de landhervorming in Zuid Afrika, een inzicht dat door middel van deze hervorming ook verwerkelijkt wordt, is dat er géén simpele tegenstelling hoeft te bestaan tussen staat en markt. Méér markt impliceert niet noodzakelijkerwijs minder staat, evenmin als meer staat identiek zou zijn aan minder markt. De vervlechting en wisselwerking is veel complexer dan menig hedendaagse discussie doet vermoeden. Belangrijker nog: deze vervlechting en wisselwerking én de daarmee gegeven 'kneedbaarheid' maken in beginsel een aanzienlijke uitbreiding van de ontwerpfunctie mogelijk. Dit omdat met een politiek geinduceerde re-organisatie van de verhoudingen tussen landbouw en markten aanzienlijk veel méér alternatieven binnen bereik komen.
De Zuidafrikaanse landhervorming is, in de woorden van Derek Hanekom, de minister van landbouw en landhervorming, "not state driven, but state supported". Het is, met andere woorden, ten dele een "market-led reform": de markt (en een overheid die zich op specifieke punten terugtrekt ) wordt gebruikt om mede zó grond voor redistributie te verwerven. Tegelijkertijd worden het lot en de toekomstperspectieven van de armen onttrokken aan de gesel van de markt. Zij die in aanmerking komen, kunnen aanspraak maken op 15.000 Rand, teneinde dat naar eigen inzichten aan te wenden. Bijvoorbeeld om een stuk grond aan te kopen (grond waarop dus geen financieringslasten meer rusten). Of om het eigen huis te verbeteren. Of om vee aan te kopen. Of om de produktie voor zelfvoorziening te verbeteren. Daarmee is, zogezegd, de iron law die de misere van het hervormen leek te regeren, doorbróken. Met de klassieke termen van Slicher van Bath (1948/1978): de 'vrijheid-van' wordt niet beperkt maar juist vergroot, zodat ook de 'vrijheid-tot' (tot een wijze van grondgebruik die méér correspondeert met de eigen belangen en perspectieven) wordt vergroot. "There is not a fixed economic unit of land", stelt Hanekom. "It all depends on what you do with it". Het hangt bijvoorbeeld af van de vraag of je het grondgebruik intensiveert of niet (in Zuid Afrika uiteraard een essentieel punt) en ook van de wijze waaróp die intensivering wordt georganiseerd. Als "labour driven intensification" (waarbij kwantiteit en kwaliteit van arbeid doorslaggevend zijn), of als "technology driven intensification", waar veel minder werkgelegenheid mee gemoeid zal zijn. Het behoeft geen betoog dat een dergelijke aanpak hoge eisen stelt aan het flankerend beleid. Zo moet bijvoorbeeld het onderzoeks- en voorlichtingsapparaat adequaat worden toegesneden op de behoeften van de nieuwe klasse van opkomende zwarte boeren. "Mostly, the devil lies in the detail", aldus Derek Hanekom bij het doordenken van de recente ervaringen. Mede daarom is ook een omvangrijk ondersteunend plan voor Rural Development ontwikkeld dat staatssecretaris Sue Lund vorig jaar hier in Wageningen heeft toegelicht (Lund, 1997).
De Zuid Afrikaanse aanpak betekent niet, zoals sommigen zouden kunnen tegenwerpen, dat er economisch niet-valide produktie-eenheden worden gecreerd. Integendeel. Waar het om gaat is dat de mogelijke levensvatbaarheid van productieve eenheden niet louter ontleend wordt aan een simpele projectie van markt- en prijsverhoudingen en dat, daarnaast, ook uitdrukkelijk rekening wordt gehouden met de tijdsdimensie . Ook een aanvankelijk klein bedrijf kan door de aanwending van de beschikbare arbeid (en door de mobilisatie van diverse netwerken) worden uitgebouwd tot een bedrijf dat over steeds meer resources beschikt gaat beschikken .
Deze Zuidafrikaanse aanpak - die expliciet gericht is op het vergroten en versterken van de agrarische werkgelegenheid - moge illustreren dat een landhervorming bepaald verder kan gaan dan het simpel (her) verdelen van grond. Zeker zo belangrijk is het vermogen om de verhoudingen tussen markten onderling én tussen markten en landbouwbedrijven te organiseren en te reorganiseren. Het verdiepen, uitbouwen en met kennis schragen van een dergelijk vermogen kan belangrijke bouwstenen leveren voor een nieuwe landbouw. Een landbouw die niet meer door een muur van apartheid aan de moraal van de (internationale) openbaarheid hoeft te worden onttrokken.
4. Landhervorming is, zo heb ik betoogd, beslist géén voltooid verleden tijd.
Maar, zo kan men zich afvragen, hoe zit het met de ruimtelijke verdeling? Is landhervorming niet bovenal een thema voor ver wég? De grote problemen, waarvoor landhervorming nodig is, doen zich hier immers niet voor?
Een ieder die graaft voorbij de alledaagse schijn en het soms chaotische gekrakeel in de Nederlandse landbouw, zal wel degelijk vér reikende problemen tegenkomen. Enkele daarvan wil ik hier nader belichten. Met name omdat ze mijns inziens voeren naar een conclusie die in eerste instantie misschien onwaarschijnlijk lijkt en wellicht ook wat ongemakkelijk zal aanvoelen. Namelijk dat ook in de Nederlandse landbouw een ingrijpende en doelgerichte herordening van de 'social relations of production', i.e. een landhervorming noodzakelijk lijkt.
4.1. Het eerste probleem dat ik wil aanroeren is dat althans een deel van de sector een economisch ontwikkelingsproces doormaakt dat onmiskenbaar leidt tot een verdergaande, zo niet exponentiële verdieping van het ecologische vraagstuk. Ik doel daarbij op de zodanige reorganisatie van natuurlijke cycli dat een maximale produktie per 'rekeneenheid' wordt bereikt.
Door de eeuwen heen viel in de landbouwsector de notie van het arbeidsobject - dat wil zeggen het object dat in het produktieproces tot waarde wordt gebracht - samen met het dierlijke en plantaardige materiaal. In de melkveehouderij bijvoorbeeld streefden boeren naar een zo hoog mogelijke produktie per koe, en dat gerekend over de gehele levensduur van het dier. De 100.000-liter kampioenes gelden in dit opzicht als evenzovele monumenten.
Toch is op dit punt een essentiële, hoewel niet direct zichtbare verschuiving opgetreden. In een déél van de landbouwsector zijn de koe en de zeug al lang niet meer het essentile arbeidsobject. Waar hoge financieringslasten op het bedrijf drukken wordt de stalplaats het voornaamste arbeidsobject en daarmee ook de relevante rekeneenheid. Dat impliceert dat niet meer zozeer de opbrengst van een dier over de jaren, maar de produktie per stalplaats per jaar wordt gemaximaliseerd. De hoge financieringslasten per stalplaats nopen daartoe. Het dier is daarbij hooguit een middel. Voor een koe die wat langzaam op gang komt is geen plaats meer. En in de varkenshouderij betekent het dat het aantal biggen per zeug per jaar zo hoog mogelijk moet zijn, hetgeen op aantoonbare wijze ten koste gaat van de levensduur van de zeugen. Het aantal biggen per zeug (over de totale levensduur van de zeug) daalt. Echter, door de zeugen snel te vervangen, wordt toch de produktie per stalplaats gemaximaliseerd.
Economische optimalisatie gaat hier evident ten koste van ecologische optimalisatie en waarschijnlijk ook ten koste van dierlijk welzijn en gezondheid. Om 1000 biggen voort te brengen zijn in de variant die een uitdrukking is van natuurlijke cycli 12 zeugen nodig. In het geval van de zogeheten economische optimalisatie is dat bijna het dubbele: 22 zeugen (Commandeur, 1998; zie ook grafiek 1) . Soortgelijke analyses zijn te maken van de melkveehouderij en ook van akkerbouw en glastuinbouw (in de laatste twee gevallen impliceert dat het invoeren van rotatieschema's in de analyse) .
figuur 1: aantal zeugen nodig voor de produktie van 1000 biggen, in samenhang met de schaal
Het is niet uitgesloten dat de voorgenomen reductie van het aantal varkensplaatsen een verdere acceleratie van dit proces zal bewerkstelligen: een streven naar nog meer biggen per zeug per jaar en naar een versneld afmesten van de biggen. Let wel: reductie van de Nederlandse varkensstapel is mijns inziens om allerlei redenen noodzakelijk en gewettigd. Maar het schetst het niveau van de inmiddels gecreëerde tegenspraken dat een op zich noodzakelijke maatregel weer deel wordt van een andere kwaal, in dit geval de verkwisting van dierlijk uitgangsmateriaal. We lossen één probleem op maar verergeren daarmee het vólgende probleem. Een illustratie bij uitstek van de 'wet' tot behoud van ellende!
De bestrijding van de varkenspest leverde dramatische beelden op van geëlectrocuteerde zeugen in mechanische grijpers. De notie van 'wegwerpdieren' werd daarmee abrupt gemeengoed; de muur van onzichtbaarheid, die normaal gesproken zo kenmerkend is voor de sector, werd even doorbroken. Ik vrees evenwel dat de notie van 'wegwerpdier' niet kan worden beperkt tot die afschuwelijke beelden. We kunnen er niet omheen dat in het varkenshouderij-systeem als zodanig zowel de moederdieren als de biggen in toenemende mate worden getransformeerd tot wegwerpdieren. Ik denk dat we deze omgang met natuurlijke hulpbronnen, dit spanningsveld tussen enerzijds het economische en anderzijds het sociale en ecologische niet blijvend kunnen negeren. Hier geldt bij uitstek de scherp geformuleerde stelling van Koos van Zomeren: "Het is óf onze moraal die zich uitbreidt over de varkenshouderij, óf de moraal van de varkenshouderij die zich uitbreidt over ons" (NRC, 20 december 1997: Z3).
Deze ecologische verkwisting, het verbruik van steeds meer dieren om een bepaalde produktie te realiseren, doet zich vooral dáár voor waar hoge financieringslasten gelden, cq waar veel vreemd vermogen is aangewend bij de ontwikkeling van het bedrijf. Hetzelfde doet zich in de melkveehouderij bijvoorbeeld voor daar waar hoge intensiteitsniveaus samenhangen met een hoge mate van verschulding. De betrekking tussen bank en boerderij (resulterend in een hoge verschulding) kan in al deze gevallen worden geduid als produktieverhouding. De gedachte die derhalve opkomt (en ik moet eerlijk zijn: het is niet mijn idee, de gedachte werd ontwikkeld in een boerenvereniging) is dat met de verkoop van een déél van de produktierechten de bedrijfsvoering in aanzienlijke mate verduurzaamd zou kunnen worden. Tenminste: als de opbrengsten van zo'n verkoop worden aangewend voor het versneld aflossen van een belangrijk deel van de schulden die op het bedrijf drukken . En passant wijs ik erop dat een dergelijke operatie neutraal kan zijn als het gaat om het effect op het inkomen.
Een verduurzaming die mede verloopt via transacties op de markt, zou in meerdere sectoren kunnen worden geconcretiseerd. Wat daarbij essentieel is, is een correctie in het fiscale stelsel: Bedrijfsverkleining terwille van een verduurzaming zou fiscaal onbelast moeten zijn. De ironie is dat thans exact het omgekeerde het geval is: Juist bedrijfsvergroting is fiscaal aftrekbaar. Juist daardoor zien we dat zich op een deel van de bedrijven het tegendeel van verduurzaming voltrekt (de Bruin et al, 1997).
4.2. Nu zou men kunnen tegenwerpen dat economische wetmatigheden
In "Competitive advantage" stelt Michael Porter dat "zowel de economische rentabiliteit van een sector als geheel als ook de concurrentiepositie [van de afzonderlijke onderneming] mede kunnen worden gevormd door en vanuit de ondernemingen". Precies dat is het, aldus Porter, wat de keuze van een competitieve strategie zo uitdagend en opwindend ["both challenging and exciting"] maakt (1985:2). "Competitive strategy, then, not only responds to the environment but also attempts to shape that environment in a firm's favor"(ibid). Het interessante van deze stellingname is dat zo afstand wordt genomen van het determinisme dat de gangbare landbouw-economische analyse zozeer karakteriseert. Een determinisme, waarin "de markt" wordt gerepresenteerd als de allesbepalende factor, die op dwingende wijze de ontwikkeling en het lot van individueele ondernemingen dicteert . Zoals men vroeger verzuchtte: de boer wikt, de markt beschikt.
Porter introduceert een aantal strategische grondpatronen: kostenreductie, differentiatie en 'focus'. Dat laatste betreft de mate waarin gekozen wordt voor een beperkt dan wel breed gamma van produkten, markten en resources. Tezamen spannen deze grondpatronen een complex schema op van uiteenlopende strategieen waarmee adverse omstandigheden kunnen worden gepareerd. Past men dit schema toe op de Nederlandse landbouw , dan springt onmiddelijk in het oog welke zijn kracht is. In de Nederlandse landbouw schuilt namelijk een uitermate rijk arsenaal aan strategische antwoorden op de economische verhoudingen en ontwikkelingen waarbinnen agrarische ondernemers hun koers uiteen moeten zetten - waarbinnen ze moeten 'wikken en beschikken'(zie figuur 2). Naast het vertrouwde beeld van bedrijven die bij een gelijkblijvende arbeidsbezetting streven naar een verdere, zo niet versnelde vergroting van het produktievolume, treft men ook grote groepen bedrijven waar kostenvoordelen worden gerealiseerd door het verbijzonderen van de resources waarmee men werkt . Vaak resulteert dit in superieure input-output relaties en ook in een relatief hoge toegevoegde waarde per eenheid eindprodukt. Het is een spoor dat zich nauw vervlecht met baanbrekend onderzoek dat binnen het KCW wordt verricht. Ik verwijs in dat verband naar het onderzoek van Jaap van Bruchem (Bruchem et al, 1997, 1998), naar het onderzoek op de Marke en ook naar het onderzoek van Marcel Dicke over planten die om hulp geuren en afhankelijk van hun beharing de aangetrokken vijanden van planteneters wel of niet in hun zoeken hinderen (Dicke, 1998 en Van Lenteren et al, 1995). Daarnaast is sprake van een groeiende groep bedrijven waar nieuwe vormen van differentiatie worden ontwikkeld. Deels met een brede focus, waarbij we kunnen denken aan de inmiddels bekende vormen van plattelandsvernieuwing (Broekhuizen et al, 1997a), en deels met een beperkte focus, waarbij we strategische antwoorden tegenkomen als pluri-activiteit en part-time farming. Een de-monopolisering van de markt voor natuurbeheer en
figuur 2: bedrijfsontwikkelingsstrategiën in de Nederlandse landbouw
Porter's visie en benadering zijn nog nauwelijks op de landbouw toegepast. Wat ik met de voorgaande opmerkingen heb willen zeggen is dat bij zulk een toepassing vooral zal blijken welk een etalage de Nederlandse landbouw wel niet is. Er is sprake van een rijk geschakeerd geheel van (onderling veelal verbonden) strategieen om een inkomen te verwerven en het bedrijf in stand te houden en verder te ontwikkelen. De uiteenlopende mogelijkheden die we zozeer behoeven voor de landbouw van de 21ste eeuw zijn nu al aanwezig in de empirie van de Nederlandse landbouw. Meer specifiek: In de Nederlandse landbouw laten zich strategieen onderkennen die een doorgaande verduurzaming in zich dragen en die tégelijkertijd hecht gefundeerd zijn in bijzondere relaties tussen boerderij en markten - gefundeerd in, m.a.w., bijzondere produktieverhoudingen (Den Hâneker, 1997; Broekhuizen et al, 1997b; Boerderij, 1997; lEI, 1998; IBN, 1998).
Toch voert deze op zich hoopvolle vaststelling me naar een twééde probleem dat ik in deze rede moet noemen: Zowel op het niveau van de landbouwwetenschap áls ook op het niveau van het beleid geldt een verregaande onkunde ten aanzien van dit veelvormige strategische repertoire. Hoewel we de oplossingen onder handbereik hebben, kunnen en durven we ze niet te benutten. Bij de discussie over het concept landhervorming wees ik op de noodzaak om behalve het niveau van de primaire produktie, ook uitdrukkelijk het niveau van de economische en institutionele context in de analyse te betrekken. Hier geldt dat bij uitstek. De volledige ontvouwing en benutting van nieuwe strategieen wordt op dit moment geblokkeerd door een systematische discongruentie tussen beide niveaus. In één van de laatste interviews die hij kon geven gebruikte Sicco Mansholt in dit verband een veelzeggende term. Hij typeerde de Nederlandse landbouw én zijn institutionele context als een "system of organized irresponsibility" (Mansholt, 1995:71).
Ik ben van mening dat we met een consequent doordenken van de verhouding tussen overheids- en zelfregulering (niet voor niets één van de zwaartepunten in het onderzoek van het Mansholt Instituut) én met een daadwerkelijke uitbouw van de milieucooperaties die opgebouwd zijn door boeren en tuinders (VEL et al, 1997, VANW 1997), de ruimte kunnen scheppen waardoor het strategisch repertoire dat ik hiervoor besprak véél beter kan worden benut dan thans het geval is. Daarbij is de klassieke 'dwang' uit vroegere landhervormingsprogramma's niet nodig. Integendeel. In een recent OECD rapport wordt opgemerkt dat het bestuurlijk experiment dat minister van Aartsen heeft gestart met een aantal milieucooperaties juist het "beste deel van de demokratische tradities van Nederland weerspiegelt" (1996:59). De relaties tussen staat en agrarische sector vormen vandaag de dag een intrinsiek deel van de produktieverhoudingen in de landbouw. Laten we derhalve van de nood een deugd maken en via een goed doordachte aanpassing van deze relaties (zoals het geval is bij milieucooperaties) ook in dit opzicht een deel van de noodzakelijke hervorming realiseren. Naast de al genoemde algemene redenen, zijn er twee aanvullende en meer specifieke redenen om juist in dit geval van een agrarische hervorming te spreken. De eerste is dat milieucooperaties de zozeer noodzakelijke vermaatschappelijking van het agrarisch ondernemerschap belichamen. De tweede is dat daar waar door het agrarisch milieubeleid de notie van milieugebruiksruimte sterk is geprivatiseerd - sterker nog: tot een commodity is gereduceerd- via milieucooperaties weer een gezamelijk beheer van deze milieugebruiksruimte wordt geconstrueerd. Het belang daarvan mag men niet onderschatten. Vooral ook niet omdat eenzelfde principe wellicht ook op andere resources en de daarbij behorende verbanden en coalities zal worden toegepast. Zo is het niet onvoorstelbaar dat delen van de groene ruimte op den duur eigendom worden van bijvoorbeeld een Natuurbeschermingsorganisatie, een milieucooperatie en een aangrenzende stedelijke gemeente gezamelijk, waarna het beheer ervan bij de milieucooperatie wordt gealloceerd. En passant wijs ik erop dat op deze wijze ook een belangrijk deel van de steeds groter overnameproblematiek zou kunnen worden ondervangen.
4.3. Een derde punt. Landbouw en platteland kunnen niet worden beschouwd als restcategorie en restruimte. "Integendeel", aldus de Raad voor het Landelijk Gebied in een recent advies aan de Minister en de Tweede Kamer, "juist een sterk geurbaniseerde samenleving heeft behoefte aan een landelijk gebied. Het landelijke gebied [is] een essentieele waarde [...], waaraan niet alleen de samenleving als geheel, maar juist ook de stad een grote behoefte heeft". In dat verband verwijst de Raad ook naar de toekomstige landbouw: "niet alleen de voornaamste gebruiker van de groene ruimte, maar vooral ook een voorname drager van landschap, natuur en milieu" (RLG, 1997:17). De produktiefactor grond krijgt, met andere woorden, steeds meer een brede, maatschappelijke betekenis. De centrale vraag daarbij is óf de landbouw die nieuwe, brede betekenis kan waarmaken. Op het niveau van de Europese Unie treft men eenzelfde vraagstelling aan (Delors, 1994; Fischler, 1996; Hyland, 1996; Saraceno, 1996a en Cork Declaration, 1996) . Gelijk gezegd kan voor de ontwikkeling van zulk een landbouw in belangrijke mate worden voortgebouwd op een deel van het strategisch repertoire dat nu al voorhanden is. Zo verwijst de Raad naar de ontwikkeling van een multifunctionele landbouw die zich steeds duidelijker begint af te tekenen. Minister van Aartsen onderstreepte dit in zijn bijdrage aan het congres over Rural Development, dat vorig jaar in Wageningen werd gehouden: "We staan met de landbouw op een keerpunt. Schaalvergroten, intensiveren en specialiseren zijn voorbij [...] We redden het niet als we alleen maar op de wat grovere manier, die weliswaar in de jaren vijftig en zestig zeer succesvol is geweest, blijven produceren".
Toch kunnen we niet verhelen dat een bepaald deel van het huidige strategische repertoire nog altijd haaks staat op de brede taakomschrijving die de Raad voor het Landelijk Gebied hanteert en nog altijd het spoor volgt waar Van Aartsen voor waarschuwde. Ik denk daarbij aan de opkomst van 'megabedrijven', die een permanente spanning vertegenwoordigen tussen landbouw, landschap, natuur en milieu. Ze botsen met de landbouw "als maatschappelijke waarde, waaraan de samenleving als geheel zo'n behoefte heeft". Ze botsen ook met de toekomstperspectieven van het grootste deel van de agrarische ondernemers van nu (Boerderij, 1997). En in economisch opzicht representeren ze een involutie van de regionale economie (Antuma et al, 1993).
Met recht zou men kunnen stellen dat een deel van de landbouwbedrijven nu al 'te groot' is. Te groot om over te kunnen schakelen naar bijvoorbeeld de ecologische landbouw. Te groot in sociaal opzicht. Te groot om de noodzakelijke fijnregulering te betrachten. Te groot gezien het landschap waarin het bedrijf moet worden ingepast. Een geleidelijke en verantwoorde vergroting van bedrijven verdient alle respect - zeker als daarbij nieuwe, originele routes worden gevolgd. De abrupte en disproportionele schaalvergroting, die uitmondt in de creatie van 'megabedrijven', vormt echter een fenomeen van totaal andere orde. Door deze disproportionele groei wordt de geschetste problematiek gekwadrateerd. Dat geldt op micro-niveau, het geldt evenzeer op macro-niveau. Met deze 'megabedrijven' ontstaan hier de plantages en hacienda's, die elders tot landhervorming noopten.
Uit de strekking van mijn betoog zult u begrijpen dat ik ook hier de kritische vraag wil stellen of er wel sprake is van een 'ijzeren wetmatigheid' die tot een dergelijke ontwrichtende ontwikkeling zou nopen. Moeten we niet nagaan op welke produktieverhoudingen deze 'involutie' terug gaat? Zijn er werkelijk geen mechanismen denkbaar waarmee de ontwikkeling van dergelijke megabedrijven kan worden voorkomen? Ik wil er op wijzen dat dergelijke vragen ook in internationale debatten steeds meer worden gesteld. Zo stelt Majefe dat "a new concept of rural development should include a shift away from preoccupation with large-scale farmers as symbols of growth and toward recognition of small producers as both investment worthy and capable of producing added value" (Majefe, 1993:22).
Het is uiteraard onmogelijk om deze vragen in dit bestek uitputtend te behandelen. Ik volsta derhalve met enkele opmerkingen. Een complex proces als agrarische of rurale ontwikkeling behoeft coherentie. "Structured coherence" aldus Iacoponi (1995:48). De ontwikkelingsprojecten van de vele duizenden actoren in en rond de sector moeten in lijn worden gebracht, zodat wederzijdse versterking en synergie optreden. Dat kan alleen als er een duidelijk toekomstbeeld is - een ijkpunt waarop de verschillende ontwikkelingsprojecten kunnen worden gericht. Gedurende het grote modernisatieproject van de jaren '60 en '70 was dat voorhanden. Thans evenwel ontbreekt een dergelijk ijkpunt en het daarbij behorende kader. Het gevolg is, zo blijkt ook uit onderzoek (Ettema et al, 1994), dat de landbouwsector zich gedraagt als een vierspan, waarbij elk paard een andere kant uitwil. Verlamming is het resultaat. Waar met andere woorden dringend behoefte aan is, is een heldere toekomstschets van landbouw en platteland in een sterk geurbaniseerde samenleving. De ontwikkeling van zo'n schets zal op drie pijlers moeten steunen. Op het primaat van de politiek (waarbij oprechte betrokkenheid van de politiek en een juiste prioriteitsstelling essentieel zijn), op een groeiend draagvlak in de sector en op de allerbeste wetenschap die voorhanden is .
Tenslotte ontkomt men er niet aan het probleem van de megabedrijven ook als zodanig onder ogen te zien . In Denemarken wordt op dit moment een serieuze discussie gevoerd over de vraag of er niet een expliciete bovengrens gesteld moet worden aan het aantal dier-eenheden dat per bedrijf (en/of per arbeidskracht) mag worden gehouden. In Nederland werd in de jaren '70 een soortgelijk debat gevoerd over de 'mammoetbedrijven' van toen. Wellicht moet zulk een debat weer worden opgepakt. Maar dan moet het tegelijkertijd worden verbreed en verrijkt. We moeten duidelijk maken dat schaalvergroting en kostprijsverlaging niet noodzakelijkerwijs via de route van het megabedrijf behoeven te verlopen. Ook en met name via de uitbouw van het multifunctionele bedrijf kan men schaalvergroting en kostprijsverlaging realiseren (Broekhuizen et al, 1997b; DTO, 1997). Dat veronderstelt wél dat in de sfeer van de landbouwwetenschappen nieuwe technologische trajecten worden geconcipieerd. En dat het debat over werkgelegenheid ook uitdrukkelijk op de agrarische sector wordt betrokken (Saraceno, 1996b).
4.4. Een vierde punt betreft de agrarische vrouwen. In de Nederlandse land- en tuinbouw zijn agrarische vrouwen onmisbaar. Daar waar ze een duidelijke inbreng hebben in besluitvorming en/of in het arbeidsproces heeft dat aantoonbare én onderscheidbare effecten op bedrijfsvoering en
Toch is hier sprake van een tegenbeweging, die zich ironisch genoeg voltrekt onder de vlag van emancipatie. Zoals Bernet (1998) aantoont heeft de overgang van trouwen met gemeenschap van goederen naar het trouwen op huwelijkse voorwaarden zich in land- en tuinbouw eerder en massaler voltrokken dan in enig andere maatschappelijke sector. Dat oogt mooi. Maar als we tegelijkertijd moeten constateren dat het zogenaamde 'Amsterdamse verrekeningsbeding' slechts zelden in deze huwelijkse voorwaarden wordt opgenomen, dan moeten we concluderen dat met deze verandering agrarische vrouwen in sterke mate 'verwisselbaar', zo niet 'wegwerpbaar' worden gemaakt . Op lange termijn is dat een gevaarlijke ontwikkeling. In grote delen van Europa, met name daar waar sterk patriarchale verhoudingen zich combineerden met deprivatie, plachten agrarische vrouwen hun dochters consequent als advies te geven: "Trouw met wie je wilt, maar niet met een boer". Juist die gebieden zijn geconfronteerd met een gigantische leegloop. Waar vrouwen vertrekken, volgen noodgedwongen de jonge boeren. Een dergelijke "desertification social", zoals men dat in Brussel pleegt te noemen, is bepaald niet uitgesloten als men nadenkt over de toekomst van de Nederlandse landbouw. De introductie van nieuwe huwelijks- en maatschapscontracten, die werkelijk recht doen aan de rol, plaats, betekenis en waarde van boerinnen en tuindersvrouwen is, derhalve, een dringend gebod.
4.5. Op beknopte wijze wil ik nog een laatste punt van zorg aanstippen. En dat is het feit dat een groeiend deel van de bevolking niet meer weet waar voedsel vandaan komt, geen kennis meer heeft van de praktijk van land- en tuinbouw, geen weet meer heeft van de route die agrarische produkten volgen in de voedselketen - laat staan dat ze weten wát er exact met die produkten gebeurd voordat ze als voedsel op het bord liggen. Het is verontrustend dat de potentiële gevaren van de huidige wijze van voedselproduktie en
5. In deze uiteenzetting heb ik verwezen naar een aantal problemen die, naar mijn mening, om landhervorming vragen. Niet ver weg. Maar en nu. 'Bij ons'. Daartoe heb ik het begrip landhervorming ontkoppeld van historisch gegroeide beperkingen in tijd en ruimte. Dat heeft me gebracht naar een aantal elementen van de landhervorming die we hier behoeven. In dat verband heb ik onder meer verwezen naar noodzakelijke veranderingen in het fiscale regiem, naar de verhouding tussen overheidsregulering en zelfregulering. Ik heb en passant gewezen op de noodzaak om een aantal belangrijke markten te de-monopoliseren. Ik heb gewezen op de noodzaak overtuigende toekomstbeelden te ontwikkelen en te schragen. Op de noodzaak ook om 'plantage-vorming' te voorkomen. Daarnaast kwamen man-vrouw relaties en keten-relaties aan de orde. Het zijn stuk voor stuk onderwerpen die betrekking hebben op de interrelaties tussen het eerste, het tweede en derde niveau: op de ecologie, de primaire produktie en de institutionele context. Precies dat zijn de interrelaties die beslissend zijn en zullen zijn in landhervormingen-nieuwe-stijl. Elk voor zich zijn het maatregelen die niet dan tekort kunnen schieten. Tezamen genomen componeren ze evenwel een onmisbaar onderdeel van de landhervorming die we in en ten behoeve van de Nederlandse landbouw zozeer behoeven.
Meer dan een eerste aanzet heb ik hier niet kunnen geven. De noodzakelijke landhervorming vertegenwoordigt op dit moment bovenal een uitdagende en urgente ontwerp-opgave. Ontwerpen is preluderen op de toekomst. Ontwerpen is ook toekomstgericht handelen. Ontwerpen veronderstelt de multidisciplinaire samenwerking van het beste dat we in KCW in huis hebben. Ontwerpen veronderstelt ook een dialoog en een samenwerking met andere maatschappelijke partners. Ik hoop dat het nieuwe KCW daarbij op bescheiden wijze een belangrijke rol zal spelen.
Ik dank u voor uw aandacht.
bibliografie
Antuma, S.J.F., P.B.M. Berentsen en G.W.J. Giessen, Friese melkveehouderij, waarheen? Een verkenning van de Friese melkveehouderij in 2005: modelberekeningen voor diverse bedrijfsstijlen onder uiteenlopende scenario's, LUW, bedrijfsstijlenstudie 10.1, Wageningen, 1993
Aartsen, J.J. van, The Challenge of Rural Development, Contribution to the 50th Anniversary of Wageningen Sociology, Wageningen, 1997
Beaudeau, F., Cow's health and farmers's attitude towards culling decisions in dairy herds, Wageningen Agricultural University (Ph.D. thesis), Wageningen, 1994
Bennett, J., Of time and the enterprise, North American family farm management in a context of resource marginality, University of Minnesota Press, Minneapolis, 1981
Bernet, K., Hoe trouwen agrarische vrouwen? Een studie over agrarische vrouwen omtrent de beleving van hun huwelijksgoederenregime, Wageningen, vakgroepen Sociologie en Vrouwenstudies, 1998
Bernstein, H., South Africa's Agrarian Question: Extreme and Exceptional?, in: The Journal of Peasant Studies, vol 23, number 2/3, January/April 1996
Boerderij, Boerderij-enquete, de toekomst. Groei vermoeit, zelfvertrouwen blijft, in: Boerderij 83 - no. 1 (30 sept 1997), pp 6-14
Borras, S., The Bibingka strategy to land reform implementation: autonomous peasant mobilizations and state reformists in the Philippines, Research paper, Institute of Social Studies., The Hague, 1997
Broekhuizen, R. van et al, Renewing the Countryside: an atlas with two hundred examples from Dutch Rural Society, Misset, Doetinchem, 1997a.
Broekhuizen, R. van, et al, Over de kwaliteit van plattelandsontwikkeling: opstellen over doeleinden, sociaal-economische impact en mechanismen, CERES, Landbouwuniversiteit Wageningen, 1997b
Bruchem, J. van, J.B. Schiere and H. van Keulen, Dairy farming in the Netherlands in transition towards more efficient nutrient use. Livestock Production Science, 1998
Bruchem, J. van and S. Tamminga, Sustainability and the future of animal produciton Options for environmental tuning of the systems in the Netherlands for nitrogen, phosphorus and potassium. In: Proceedings of the 47th Annual Meeting of the Canadian Society of Animal Science (Shannon L. Scott and Xin Zhao, tech. eds.), Montreal, Quebec, pp. 48 67, 1997.
Bruin, R. de, R. van Broekhuizen en J.D. van der Ploeg, Ondernemen van Onderop, plattelandsvernieuwing in Gelderland, Studies van Landbouw en Platteland, LUW, Wageningen, 1997
Commandeur, M.A.M, Gesloten bedrijven, verscheidenheid in de zeugenhouderij, Studies van Landbouw en Platteland 26, Wageningen, 1998
Cork Declaration: A Living Countryside, Cork, Ireland, 7-9 November 1996
Delors, J., En Quete d'Europe, les carrefours de la science et de la culture, Editions Apogee, Rennes, 1994
Den Hâneker, Natuur, Economie en Milieu op een rijtje, Voorbeeldbedrijf Agrarisch Natuurbeheer Alblasserwaard en Vijfheerenlanden, Hoornaar, 1997
Dicke, M., Direct and indirect effects of plants on beneficial organisms, in: Ruberson, J.R. (ed.) Handbook of Pest Management, pp. 105 153. Marcel Dekker, Inc, New York, 1988.
DTO [Duurzame Technologische Ontwikkeling], Ontwikkelingsperspectief Duurzaam Landgebruik, Perspectieven voor het landelijk gebied van Winterswijk, DTO werkdocument VD-2, Delft, 1997
Ettema, M, et al, De Crisis, een verslag van de eerste boerderij-enquete, Misset, Doetinchem, 1994
Fischler, F., Europe and its Rural Areas in the Year 2000: integrated rural development as a challenge for Policy making, opening speech at the European Conference on Rural Development, Cork, Ireland, 7-9 november, 1996
Hoogh, J. de, Landbouwpolitiek en duurzaamheid, in:Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Sicco Mansholt (1908-1995), Duurzaam - Gemeenzaam, Den Haag, 1997
Hyland, L., Report on European rural policy and on the creation of a European Rural Charter, European Parliament, PE 216.622/fin, 1996
Iacoponi, L., La sfida della moderna ruralita tra prospettive continentale e prospettive mediterrannea, SIDEA, Pisa, 1996
Iacoponi, L, G. Brunori and M. Rovai, Endogenous Development and the Agroindustrial District, in: J.D. van der Ploeg and G. van Dijk (eds), Beyond Modernization, the impact of endogenous rural development, Van Gorcum, Assen, 1995
IBN-DLO, LEI-DLO, Meer natuur op landbouwbedrijven? "Dus wij doen het niet goed?", Publicatie 3.168, Wageningen, Den Haag, 1998
Kay, C., The complex legacy of Latin America's agrarian reform, Working Paper Series, no 268, Insitute of Social Studies, The Hague, 1998
LEI [Landbouw Economisch Instituut], Bedrijfsstijlen en kengetallen, zicht op informatie (DOBI rapport nr 3), onderzoeksverslag 144, LEI/LUW, Den Haag, 1996
LEI [Landbouw Economisch Instituut], Landbouwers met natuur, hoe zien die eruit? Publicatie 3.167, LEI, 1998
Lenteren, J.C. van, Dicke, M. & Vet, L.E.M., Milieuveilig beheersen van
insektenpopulaties: Nederlandse entomologen zetten de trend!, in: P. Koomen, W.N. Ellis & L.P.S. van der Geest (Eds.) Insekten onderzoeken. Een overzicht van vijftig jaar entomologisch onderzoek in Nederland, Nederlandse Entomologische Vereniging, Amsterdam, pp. 124 135, 1995.
Lipton, M., Towards a Theory of Land Reform, in: D. Lehmann (ed), Peasants, Landlords and Governments, Agrarian Reform in the Third World, Holmes & Meier Publishers, Inc., New York, 1974
Lipton, M., F. Ellis and M. Lipton, Land, labour and livelihoods in Rural South Africa, Volume I: Western Cape, Indicator Press, Durban, 1996
Lipton, M, M. de Klerk and M. Lipton, Land, labour and livelihoods in Rural South Africa, Volume II: KwaZulu-Natal and Northern Province, Indicator Press, Durban, 1996
Lund, S., South Africa's Rural Development Framework, Contribution to the 50th Anniversary of Wageningen Sociology, Wageningen 1997
Mafeje, A.B.M., Where the theory does not fit, Ceres, no 139: 18-23, 1993
Mansholt, S.L., Note in margine a "La Crisi", in: CESAR, Il Modello Agricolo Olandese in Crisi (Da J.D. van der Ploeg, "De Crisis", traduzione dall' olandese di B. Benvenuti con note e commento di S.L. Mansholt e V. Saccomandi), CESAR, Assisi, 1995
Meillasoux, C., The social organization of the peasantry: the economic bases of kinship, in: Journal of Peasant Studies, Vol. 1, nr. 1, 1975
Meliczek, H., Overview (pp 3-12), in: Rural Development International Workshop, Godollo, Hungary/ FAO, Rural Development Divison, 1996
OECD, Co-operative Approaches to Sustainnable Agriculture (COM/AGR/CA/ENV/EPOC(96)131, Paris, 1996
Porter, M.E., Competitive Advantage, creating and sustaining superior performance, The Free Press, New York, 1985
Platteau, J.P., Land Reform and Structural Adjustment in sub-Saharan Africa: controversies and guidelines, FAO, Rome, 1992
Ploeg, J.D. van der, De Gestolen Toekomst: landhervorming, boerenstrijd en imperialisme in Peru, De Uytbuyt, Wageningen, 1977
Ploeg, J.D. van der, The reconstitution of locality: technology and labour in modern agriculture, in: T. Marsden, P. Lowe, S. Whatmore, Labour and locality; uneven development and the rural labour process. Critical perspectives on rural change series IV (London: David Fulton), 1992, pp. 19-43 (ISBN 1-85346-182-2)
Ploeg, J.D. van der, On rurality, rural development and rural sociology, in: Haan, H. de and N. Long, Images and realities of rural life, Van Gorcum, Assen, 1997
Poulantzas, N., Les classes sociales dans le capitalisme aujourdhui, Seuil, Paris, 1974
RLG [Raad voor het Landelijke Gebied], Tien voor de toekomst: advies ten behoeve van de beleidsagenda voor het landelijke gebied in de 21e eeuw, publicatie RLG 97/2, Amersfoort, 1997
Rooij, S. de, E. Brouwer en R. van Broekhuizen, Agrarische vrouwen en bedrijfsontwikkeling, Studies van Lanndbouw en Platteland 18, LUW/WLTO, Wageningen, 1995
Saccomandi, V., The Neo-Institutional Analysis of Agri-Marketing, Van Gorcum, Assen, 1998
Saraceno, E., Why the EU needs a strengthened rural development policy: the challenges ahead, paper presented at the European Conference on Rural Development, Cork, Ireland, 7-9 November 1996a
Saraceno, E., Jobs, Equal Opportunities and Entrepreneurship in Rural Areas, paper preesented at the European Conference on Rural Development, Cork, Ireland, 7-9 November 1996b
Slicher van Bath, B.H., Over boerenvrijheid (inaugurele rede, Groningen, 1948), opgenomen in B.H. Slicher van Bath en A.C. van Oss, Geschiedenis van maatschappij en cultuur, Ambo, Baarn, 1978
Spoor, M., The 'Market Panacea', agrarian transformation in developing countries and former socialist economies, Intermediate Technology Publications, London, 1997
Thiesenhuisen, W.C., Broken Promises, Agrarian Reform and the latin American Campesino, Westview Press, Boulder, 1995
Tuma, E.H., Twenty-six Centuries of Agrarian Reform, A Comparative Analysis, University of California Press, Berkeley and Los Angeles, 1965
VANW [Vereniging Agrarisch Natuurbeheer Waterland], Groen Licht voor proefgebied Waterland, aanbod voor een twaalfjarig natuur- en milieucontract, Purmerend, 1997
VEL, VANLA, et al, Anderhalf Jaar Milieucooperatie, een voortgangsrapportage van het bestuurlijk experiment met milieucooperaties, Wageningen, 1997
Walinsky, J. (ed), Agrarian Reform as Unfinished Business; the selected papers of Wolf Ladejinsky, Oxford University Press, New York/Oxford, 1977
Warriner, D., Land reform in principle and practice, Oxford University Press, Oxford, 1969
Wiskerke, J.S.C., Zeeuwse akkerbouw tussen verandering en continuiteit, eensociologische studie naar diversiteit in landbouwbeoefening
Zomeren, K. van, De terugkeer van het varken, NRC Handelsblad (Zaterdags Bijvoegsel), 20 december 1997, pag 29